ذيل آيه : ( وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ ، وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخاشِعِينَ ) ، « 1 » پاره اى مطالب گفته شد ، در اينجا نيز مىگوييم : صبر از بزرگترين ملكات و احوالى است كه قرآن آن را ستوده و مكرر امر بدان نموده است ، تا بجايى كه قريب به هفتاد مورد شده ، حتى در باره اش فرموده : ( إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الأُمُورِ ، اين صبر از كارهاى بس مهم است ) « 2 » و نيز فرموده : ( وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ ، اين اندرز را نميپذيرد مگر كسانى كه صبر كنند و نمىپذيرد ، مگر صاحب بهره اى عظيم ) « 3 » و نيز فرموده : ( إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ ، تنها صابرانند كه بدون حساب اجرشان به تمام داده مىشود ) . « 4 » و اما ( صلاة ) در باره آن همين قدر مىگوييم : كه نماز از بزرگترين عبادتهايى است كه قرآن بر آن تاكيد بسيار دارد ، حتى در باره اش فرموده : ( إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ ، نماز انسان را از فحشاء و منكر باز ميدارد ) ، « 5 » و در قرآن كريم در باره هر امرى سفارش مىكند ، در صدر آن و در اولش نماز را به ياد مىآورد . خداى سبحان صبر را چنين توصيف كرده كه خدا با صابران است كه داراى اين صفتند ، و اگر در آيه مورد بحث تنها صبر را توصيف كرد و از نماز چيزى نفرمود ، با اينكه در آيه : ( وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ وَإِنَّها لَكَبِيرَةٌ ) الخ نماز را توصيف كرده ، بدين جهت بود كه مقام آيات مورد بحث مقام برخورد با مواقف هول انگيز و هماوردى با شجاعان است و در اين مقام اهتمام ورزيدن به صبر مناسبتر است ، بخلاف آيه سابق ، و باز به همين جهت در آيه مورد بحث فرمود : * ( ( إِنَّ اللَّه مَعَ الصَّابِرِينَ ) ) * ، و نفرمود : ( ان اللَّه مع المصلين ) . و اما اينكه فرمود : خدا با صابران است اين معيت غير آن معيتى است كه در آيه : ( وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ ما كُنْتُمْ ، او با شماست هر جا كه باشيد ) ، « 6 » آمده ، براى اينكه معيت در آيه سوره حديد معيت احاطه و قيمومت است ، ميخواهد بفرمايد : خدا بر همه شما احاطه دارد و قوام ذات شما به او است ، بخلاف معيت در آيه مورد بحث كه به معناى يارى كردن صابران است ميخواهد بفرمايد ( الصبر مفتاح الفرج صبر كليد فرج خدايى و يارى اوست ) . * ( ( وَلا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّه أَمْواتٌ بَلْ أَحْياءٌ ، وَلكِنْ لا تَشْعُرُونَ ) ) * بعضى از مفسرين چه بسا گفته باشند : كه خطاب ( نگوئيد ) به مؤمنين است كه به خدا و رسول و روز جزا ايمان دارند و معتقدند كه بعد از زندگى دنيا زندگى ديگرى هست و ديگر از چنين كسانى تصور نمىرود كه

--> 1 - بقره آيه 45 2 - سوره لقمان آيه 17 3 - سوره فصلت آيه 35 4 - سوره زمر آيه 10 5 - سوره عنكبوت آيه 45 6 - سوره حديد آيه 4